Επικοινωνία Εκτύπωση  

   
ΔΗΜ. ΚΑΡΑΜΠΕΡΟΠΟΥΛΟΣ
Η άδικη κρίση του Ιωαν. Φιλήμονος
για τον επαναστάτη Ρήγα Βελεστινλή
 
περιοδ. Θεσσαλικό Ημερολόγιο
Λάρισα 2000
σελ. 257-272 και σε ανάτυπο Αθήνα 2000
Σε αρχείο PDF
 
  Ο Ιωάννης Φιλήμων στο βιβλίο του «Δοκίμιον Ιστορικόν της Φιλικής Εταιρείας» [1], που κυκλοφόρησε το 1834, λίγα χρόνια μετά την Ελληνική Επανάσταση, αδίκως κρίνει την προσωπικότητα και τις επαναστατικές ενέργειες του Ρήγα Βελεστινλή, για τον οποίο χαρακτηριστικά γράφει ότι ήταν «Μεγαλόφρων και επιχειρηματίας, αλλ' όχι τόσον σκεπτικός και κρυψίνους, κάτοχος γνώσεων πολλών και ζωηρός εις το πνεύμα, αλλά επιπόλαιος εξεταστής των πραγμάτων και μάλλον της καταστ'σεως του 'Εθνους του». Επακόλουθο αυτής της διατυπώσεως ήταν να ενστερνισθούν μερικοί συγγραφείς, κατά κανόνα ανεξέταστα, αυτήν την άδικη κρίση του Φιλήμονος για τον Ρήγα Βελεστινλή.

  ΠΡΟΓΕΝΕΣΤΕΡΟΙ ΑΡΝΗΤΙΚΟΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΙ

  Πριν προχωρήσουμε στην ανασκευή των παραπάνω απόψεων του Ιωάννου Φιλήμονος, παρατίθενται και μερικές άλλες αρνητικές κρίσεις, που προγενέστερα είχαν διατυπωθεί, για την προσωπικότητα και το επαναστατικό σχέδιο του Ρήγα. Συγκεκριμένα, έξι μήνες μετά το μαρτυρικό θάνατο του Ρήγα, σε επιστολή του, 1 Δεκεμβρίου 1798, προς τον Μητροπολίτη Σμύρνης, ο Πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε' δίνει εντολή να συλλεχθούν όλα τα «διασπειρόμενα» αντίτυπα, έντυπα ή χειρόγραφα, με τίτλο «Νέα Πολιτική Διοίκησις», με το αιτιολογικό «ότι πλήρες υπάρχει σαθρότητος εκ των θολερών αυτού εννοιών, τοις δόγμασι της ορθοδόξου ημών πίστεως εναντιούμενον» [2]. Κατηγορία που μάλλον θα στηρίχθηκε όχι στη εξέταση των κειμένων αλλά στην δυναμική που είχαν τα κείμενα για μια επαναστατική κίνηση με την έξαψη του φρονήματος από τον Θούριο και την Επαναστατική Προκήρυξη που συνοδεύει τα Δίκαια του Ανθρώπου και το Σύνταγμά του Ρήγα.

  Ενδιαφέρουσα, επίσης, είναι περίπτωση εκείνη του ιατρού Μιχαήλ Περδικάρη (1766-1828), ο οποίος ήταν αντίθετος στο επαναστατικό κίνημα του Ρήγα, για τον οποίο σαφέστατα διατυπώνει τις αρνητικούς χαρακτηρισμούς του στο χειρόγραφο λίβελλογράφημα του με τίτλο «Ρήγας ή κατά ψευδοφιλελλήνων» [3], που το εξέδωσε ο Λ. Βρανούσης και στην έκδοση αυτή παραπέμπουμε. Ο Ρήγας χαρακτηρίζεται ότι «ήτον άσωτος και φαυλόβιος και φιλοκερδής κ' αισχροκερδής και φιλόδοξος», και ότι «το κίνημά του, ο σκοπός, ο τρόπος δεν ημπορούσε κατ' ουδένα τρόπον νά λάβη καλήν και ωφέλιμον έκβασιν» (σελ. 21). Ακόμη, υποστήριζε πως οι Ελληνες με την μάθηση και με την θρησκεία μπορούν να «κατορθώσουν πολύ, και περισσότερον απ' ότι στοχάζεται να κατορθώση είς Ρήγας με τον άνομον Νόμον του», δηλαδή με την πολιτική και κοινωνική ελευθερία και την εφαρμογή του δημοκρατικού του πολιτεύματος. Μάλιστα, τόνιζε πως το Γένος θα μπορή να «ζή και υποκάτω εις την επιεικεστάτην των Οθωμανών Μοναρχίαν σχεδόν ευτυχέστατον, αφού ζή με πολιτικήν αρμονίαν εις ευνομίαν, όσην ο αιών επιδέχεται» (σελ. 63). Ακόμη κατηγορούσε τον Ρήγα ότι «έλαβε την φροντίδα να ελευθερώση την Ελλάδα, ν' ανατρέψη την θρησκείαν ως περιττήν, κατά μίμησιν της Γαλλίας, και να δώση εκείνους τους υψηλούς Νόμους, δια των οποίων η Ελλάς έμελλε να φθάση εις την πρώτην της εύκλειαν» [4]. (σελ. 56). Ωστόσο, ο Περδικάρης σ' αυτό το λιβελογράφημά του, που το έγραψε στα 1811, μας δίνει μια σημαντική πληροφορία πως ο Ρήγας «δοξάζεται από πολλούς ως μέγας 'Ηρως, φωστήρ και καύχημα του Γένους, καθό νομίζεται ότι απέθανε δια την ελευθερίαν των Ελλήνων» (σελ. 21).

  Ενας ακόμη συγγραφέας καταφέρεται εναντίον της προσωπικότητας του Ρήγα και του επαναστατικού του σχεδίου, ο Ιάκωβος Ρίζος Νερουλός [5], ο οποίος στο έργο του που δημοσιεύθηκε στα γαλλικά το 1827 και μεταφράσθηκε στα ελληνικά το 1870, σημειώνει αρχικά πως «ο περίφημος Ρήγας γεννηθείς εν Βελεστίνω της Θεσσαλίας, συνέλαβε τον γιγαντιαίον σκοπόν της υψώσεως και απελευθερώσεως της Ελλάδος». Ωστόσο, συμπληρώνει για την επανάσταση του Ρήγα πως «όταν σκέπτεται τις εις οποίαν άβυσσον ο Ρήγας έρριπτε την Ελλάδα, εάν μη συνελαμβάνετο εν Τεργέστη καθ' ήν στιγμήν επεβιβάζετο εις πλοίον αποπλέον εις την Πελοπόννησον, αδύνατον να φρίξη τις και μεμφθή ουχί τον σκοπόν αυτόν καθ' εαυτόν, αλλά την πρόωρον και όλως απερίσκεπτοναυτού εκτέλεσιν». Δεν παραλείπει όμως, στη συνέχεια, να τονίσει τα θετικά αποτελέσματα των επαναστατικών κινήσεων του Ρήγα, σημειώνοντας εμφαντικά ότι «η επιχείρησις του Ρήγα ενέπνευσεν εις τους 'Ελληνας την ιδέαν ότι ίσως δυνηθώσι ποτε να ελευθερωθώσιν αφ' εαυτών, επηύξησε τον έρωτα των επιστημών και τα προσπαθείας περί την διάδοσιν του ζήλου των γνώσεων και των εκ της εκπαιδεύσεως προερχομένων ευεργεσιών».

  Πάντως ως «άφρον εγχείρημα» χαρακτήρισε την επαναστατική κίνηση του Ρήγα και ο προδότης του, ο έμπορος Δημήτριος Οικονόμου, σε επιστολή του, 10 Ιανουαρίου 1798, στον Αυστριακό Διοικητή της Τεργέστης λίγες ημέρες μετά την προδοσία. Χαρακτηριστικά γράφει ότι «Το καθήκον του πολίτου και η πίστις προς το ηγιασμένον θρόνον της Α. Μεγαλειότητος, κατόπιν η αγάπη προς τους ανθρώπους και η αγάπη προς τον πλησίον με παρεκίνησαν ενδομύχως και κατήγγειλα εις Υμάς το άφρον εγχείρημα του Ρήγα Βελεστινλή, όπερ θα ηδύνατο να στοιχίση την ζωήν χιλιάδαν αθώων...» [6].

  ΑΝΑΣΚΕΥΗ ΤΩΝ ΚΡΙΣΕΩΝ

  Τα αρνητικά στοιχεία, τα οποία ο Ι. Φιλήμων διατυπώνει για την προσωπικότητα του Ρήγα είναι ότι, ως επαναστάτης και οργανωτής του συνομωτικού του σχεδίου δεν ήταν «τόσον σκεπτικός και κρυψίνους» αλλά απεναντίας ήταν «επιπόλαιος εξεταστής των πραγμάτων». Δεν θα του ήταν δυνατόν να εξηγήσει πώς ένας αρχηγός μιας επανάστασης συλλαμβάνεται, τόσο εύκολα μόλις καταφθάνει στο ξενοδοχείο της Τεργέστης, χωρίς να έχει λάβει τις αναγκαίες προφυλάξεις. Θα έβγαλε, μάλλον, τα αρνητικά αυτά συμπεράσματα μόνο από το γεγονός της σύλληψης και δεν θα μελέτησε την όλη δράση του Ρήγα στη Βιέννη, από τον Αύγουστο του 1796 έως τον Δεκέμβριο του 1797, που αναχώρησε για την Τεργέστη. Ομως οι κατηγορίες του Ιωάννου Φιλήμονος αναιρούνται από την εξέταση των επι μέρους ενεργειών του Ρήγα: Ι. τη διάδοση των επαναστατικών του ιδεών, ΙΙ. την παραπλάνηση της Αυστριακής Αστυνομίας, ΙΙΙ. το επαναστατικό του σχέδιο, ΙV. την κρυφή και παράνομη εκτύπωση των επανασταικών του έργων, V. την εξαφάλιση διαβατηρίου από τις Αυστριακές Αρχές και VI. την προδοσία.

  Ι. ΔΙΑΔΟΣΗ ΤΩΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΙΔΕΩΝ

  Ο Ρήγας Βελεστινλής από την ημέρα που ήρθε στη Βιέννη, τον Αύγουστο του 1796, είχε συνεχείς επαφές με τους συμπατριώτες του με τους οποίους στις συναντήσεις τους τραγουδούσαν τον Θούριο, τον επαναστατικό του παιάνα. Χαρακτηριστικά καταγράφεται στα ανακριτικά έγγραφα ότι «κατά Σεπτέμβριον του έτους τούτου (του 1797) ο Ρήγας Βελεστινλής έψαλλεν εν τη οικία του Αργέντη, παρισταμένου τούτου και του 'Ελληνος Θεοχάρη, ύμνον ελεθερίας, όστις λέγεται περιεχόμενος εν τη επαναστατική προκηρύξει, και δή χορεύων περί την τράπεζαν» [7]. Επίσης, ο σύντροφος του Ρήγα από τη Σιάτιστα Θεοχάρης Τουρούντζιας στην κατάθεσή του «ομολογεί ότι έλαβε προς αντιγραφήν παρά του (Γεωργίου) Σακελλαρίου το στασιαστικόν άσμα Ως πότε παλληκάρια, ότι έψαλε τούτο μετ' αυτού και των ενταύθα ευρισκομένων φοιτητών της ιατρικής Καρακάσση και Παναγιώτου, προσέτι δε και άνευ αυτών πολλάκις εν συντροφία και ότι εξαπέστειλε το αντίγραφον τούτο εις τον προμνημονευθέντα αδελφόν του (Γεώργιον Τουρούντζιαν εν Σεμλίνω)» [8].

  Ακόμη, είχε επαφές και επικοινωνία και με άλλους αξιόλογους ανθρώπους, οι οποίοι θα βοηθούσανε τα επαναστατικά του σχέδια, όπως για παράδειγμα είχε επαφές με τον γιατρό της αυτοκράτηρας, τον καθηγητή Πέτρο Φράνκ [9], με τον είχε γνωρισθεί και είχε γίνει φίλος του. Χαρακτηριστική είναι η περιγραφή, την οποία κάνει ο Χριστόφορος Περαιβός [10] ο οποίος υπέφερε από μια πάθηση των ματιών του και ο Ρήγας του συνέστησε τον Φράνκ για να τον εξετάσει. Συγκεκριμένα γράφει ο Περραιβός: «Κατά τας αρχάς της εις Βιένναν αφίξεως δεν ημέλησεν ο Ρήγας να σχετισθή και με τον περίφημον ιατροφιλόσοφον Πέτρον Φράγκ, του οποίου ο ειλικρινής φιλελληνισμός κατέπεισε να τον σέβεται, ως άλλον Κανταρτζήν, εν Βουκουρεστίω, όσους 'Ελληνας ιάτρευεν ο Φράγκ παρ' ουδενός ελάμβανε πληρωμήν, αλλ' εσυμβούλευεν αυτούς να την δίδωσιν εις τον Ρήγα, αναγκαίαν ούσαν εις έκδοσιν βιβλίων προς φωτισμόν των Ελλήνων. Δεν ηπατήθη τω όντι ο Ρήγας δούς τα πιστά εις τον Φράγκ, επειδή μετά την καταδίκην και θάνατόν του πολλούς φυλακισμένους εν Βιέννη Ελληνας συνεταίρους του αγνοούντας το μέλλον της τύχης των έσωσεν από του κινδύνου ο αλλοεθνής, αλλά φιλέλλην την ψυχήν Φράγκ, διότι, κατ'εκείνην την εποχήν και του Αυτοκράτορος ιδιαιτέραν ε'ύνοιαν είχε, και υπό των σημαντικών αυλικών του ουκ ολίγην υπόληψιν απελάμβανεν».

  Ας σημειωθεί ότι ο καθηγητής Φράνκ προστάτεψε στο Νοσοκομείο της Βιέννης, όπου ήταν διευθυντής και γλύτωσε τον ιατρό και συνεργάτη του Ρήγα, Γεώργιο Σακελλάριο [11], μετά τη προδοσία, από τη σύλληψη και το βέβαιο θάνατό του.

  ΙΙ. ΠΑΡΑΠΛΑΝΗΣΗ ΤΗΣ ΑΥΣΤΡΙΑΚΗΣ ΑΣΤΥΝΟΜΙΑΣ

  Ο Ρήγας Βελεστινλής τυπώνει τη μεγαλειώδη Χάρτα του, σε διάστημα τουλάχιστον έξι μηνών και παράλληλα τυπώνει τον τόμο Νέος Ανάχαρσις, τον Ηθικό Τρίποδα, καθώς και τους χάρτες της Βλαχίας και Μολδαβίας. Και όλα αυτά τα πραγματοποίησε παίρνοντας άδεια εκτυπώσεως και κυκλοφορίας, όπως άλλωστε γινότανε για κάθε έντυπο, από τον λογοκρίτη και την Αυστριακή Αστυνομία, η οποία δεν είχε καθόλου υποψιασθεί την επαναστατική του δράση - κάτι που πρέπει να προσεχθεί στη διατύπωση των κρίσεων για τον Ρήγα. Για την ενίσχυση της ιστορικής συνείδησης των Ελλήνων, καταχώρισε στη Χάρτα του πολλά ιστορικά στοιχεία, τις επιπεδογραφίες και τα νομίσματα, σημειώνοντας στον τίτλο ότι η Χάρτα του τυπώθηκε για το ταξείδι του Αναχάρσιδος. Η προσεκτική όμως μελέτη της Χάρτας δείχνει ότι η έκδοσή της δεν έχει καμμιά σχέση με το ταξείδι του Νέου Αναχάρσιδος [12]. Πραγματικός του σκοπός ήταν να τυπώσει έναν πολιτικό χάρτη του κράτους του, που είθελε να δημιουργήσει μετά την επανάστασή του. Και επειδή δεν ήταν δυνατόν να γίνει αυτό ελεύθερα, συγκάλυψε τους πραγματικούς του σκοπούς, με τα αρχαιολογικά, ιστορικά στοιχεία που προσέθεσε, κατορθώνοντας έτσι να παραπλανήσει την Αυστριακή Αστυνομία και τη λογοκρισία και να πάρει άδεια εκτυπώσεως της. Για έξι μήνες τύπωνε τη Χάρτα του, στην οποία έθεσε, μάλιστα, τον τίτλο «Χάρτα της Ελλάδος», στην οποία όμως, εκτός από την περιοχή της αρχαίας Ελλάδος, περιέχονταν και οι περιοχές που βρίσκονταν στην οθωμανική εξουσία, η Βουλγαρία, η Βλαχία, η Σερβία, η Μολδαβία και η Βεσσαραβία. ¶λλωστε, καταχώρισε και ιδιαίτερη σημειολογία, στοιχείο που πρόσφατα έχει επισημανθεί [13], για τα σύνορα του κράτους του, που ήθελε να δημιουργήσει. Ετσι, ο Ρήγας τύπωσε ανενόχλητα και νόμιμα τη Χάρτα του, τους υπόλοιπους χάρτες και τα αλλα δύο βιβλία του, χωρίς κανένα πρόβλημα, καλύπτοντας τους πραγματικούς του σκοπούς, τους οποίους δεν αντελήφθηκε η τόσο καλά οργανωμένη και δικτυωμένη Αυστριακή Αστυνομία της εποχής του.

  ΙΙΙ. ΤΟ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΟ ΤΟΥ ΣΧΕΔΙΟ

  Ο Ρήγας δεν ήταν «επιπόλαιος εξεταστής των πραγμάτων», αλλά απεναντίας είχε συλλάβει ένα συγκεκριμένο επαναστατικό σχέδιο για την επανάσταση των σκλαβωμένων Ελλήνων και των άλλων Βαλκανικών λαών από την Οθωμανική εξουσία και τυραννία. Κι' αυτό συμπεραίνεται από το δημοσιευμένο συγγραφικό του έργο: " Χάρτα της Ελλάδος", εικόνα του Μέγα Αλέξανδρου,"Νέος Ανάχαρσις", "Νέα Πολιτική Διοίκησις", "Θούριος" [14]. Επίσης, από τα έγγραφα τα σχετικά με την σύλληψη, ανάκριση, φυλάκιση και θανάτωσή του, που ήρθαν στο φώς, μετά από ένα αιώνα και πλέον από το μαρτύριο του, από τους Αιμ Λεγράνδ [15] και Κων. 'Αμαντο [16]. Από τη μελέτη όλων αυτών διαπιστώνεται ότι το επαναστατικό σχέδιο του Ρήγα ήταν με μέθοδο προετοιμασμένο, ρεαλιστικό και εφαρμόσημο και με μιά προοπτική για το τι θα γίνει μετά την επικράτηση, γι'αυτό και χαρακτηρίζεται το κίνημά του ως "επανάσταση", σ' αντίθεση με τις μέχρι την εποχή του απόπειρες κατά της τυραννίας, που χαρακτηρίζονται ως "εξεγέρσεις".

  Το επαναστατικό σχέδιο του Ρήγα, γενικά, μπορεί να διακριθεί σε δύο ενότητες: Α) στην προετοιμασία της επανάστασεως καί Β) στην εφαρμογή και επικράτησή της.

  Α'. προετοιμασία της επαναστάσεως

  Ο Ρήγας, ως πραγματικός επαναστάτης, στόχευε πρώτα να ανυψώσει το ηθικό των σκλαβωμένων και δεύτερον να τους δημιουργήσει την επαναστατική διάθεση και πνοή, απαραίτητα στοιχεία για να προετοιμασθούν και να πάρουν τα όπλα για τον ξεσηκωμό. Για την πραγματοποίηση του σκοπού αυτού χρησιμοποίησε δύο βασικά στοιχεία της επικοινωνίας: α) την εικόνα, με τα έντυπα βιβλία και β) τον ήχο, με τη μουσική του Θουρίου.

  Αρχικά, καταπολεμάει τις δεισιδαιμονίες και προλήψεις, που περιέχουν τη μοιρολατρεία και απάθεια. Τυπώνει στα 1790 το βιβλίο του "Φυσικής απάνθισμα" με σκοπό, όπως σημειώνει στον πρόλογό του, να βοηθήσει το "πεππτωκός Ελληνικόν Γένος", να αποκτήσει "μίαν παραμικράν ιδέαν της ακαταλήπτου φυσικής". Μάλιστα, η έρευνα μας έχει δείξει ότι ο Ρήγας μελετούσε την Γαλλική Εγκυκλοπαιδεία των Ντιντερώ καί Ντ' Αλαμπέρ, που κυκλοφόρησε το δεύτερο μισό του 18ου αι., από την οποία μεταφράζει λήμματα, τα οποία μεταφέρει στον ελληνικό χώρο μέσα από τις σελίδες του "Φυσικής απάνθισμα" [17].

  Ενδιαφέρον έχει να τονισθεί ότι κι' αυτό ακόμη το ηθογραφικό βιβλίο με ερωτικά διηγήματα, το " Σχολείον των ντελικάτων εραστών", περιέχει στοιχεία, τα οποία δείχνουν την πρωτοπόρα σκέψη και δημοκρατική νοοτροπία του Ρήγα. Καταφέρεται εναντίον των τίτλων ευγενείας. Δεν δέχεται τους κληρονομικούς τίτλους, τους τίτλους ευγενείας. Διακηρύσσει πως όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι, οι οποίοι θα διακριθούν, όμως, με τη γνώση, τις ικανότητές και την εργατικότητά τους. Χαρακτηριστικά διακηρύσσει ότι «Η αληθινή ευγένεια είναι φυτεμένη εις το υποκείμενον του ανθρώπου και όχι εις τούς ματαίους τίτλους των προπατόρων (καθώς μεγαλαυχούν μερικοί και υπεραίρονται, ωσάν να εκατέβηκαν από τα σύννεφα με το ζεμπίλι και άν τους παρατηρήση κανείς τους ευρίσκει ή τρελλούς ή μωρούς» [18].

  Ακόμη, στα "Ολύμπια" του Μεταστάσιο, που εκδίδει στα 1797, μνημονεύει τα αγωνίσματα των Ολυμπιακών αγώνων της αρχαιότητος και παρατηρεί ότι και στις μέρες του πολλά αγωνίσματα διατηρούνται στην Θεσσαλία και σ' όλη την Ελλάδα, θέλοντας έτσι να υπενθυμίσει την ιστορική συνέχεια των Ελλήνων. Επί πλέον όμως, ο Ρήγας βρίσκει την ευκαιρία να τονίσει με τα πιό έντονα τυπογραφικά στοιχεία την λέξη "Ελευθερία" δίδοντας επαναστατικό νόημα στη λέξη, άσχετα με το νόημα της λέξεως του γαλλικού πρωτοτύπου, και μάλιστα να θέσει την λέξη αυτή σε ιδιαίτερη σειρά, μόνη της, για να έχει μεγαλύτερη απήχηση στον αναγνώστη. Και στη "Βοσκοπούλα των Αλπεων" του Μαρμοντέλ με έντονα τυπογραφικά στοιχεία σημειώνει στην αρχή του βιβλίου την χαρακτηριστική φράση «ο ιερός της πατρίδος έρως εμφωλεύει εις την καρδίαν και η καρδία δεν γηράσκει ποτέ».

  Εποπτικό υλικό

  Ο Ρήγας για το επαναστατικό του σχέδιο χρησιμοποιεί καταλληλο εποπτικό υλικό, με σκοπό να επηρεάσει, να μετατρέψει τη συμπεριφορά των σκλαβωμένων, να τους ανυψώσει το ηθικό. Εδινε σημασία στη δύναμη της εικόνας και τα μηνύματα που μπορεί να περάσει στους σκλαβωμένους, χωρίς πολλά λόγια. Στη συλλογιστική αυτή εντάσσεται και η έκδοση της εικόνας του Μεγάλου Αλεξάνδρου, όπου μεταξύ των άλλων τονίζει την ανδρεία του [19]. Ο Ρήγας παραθέτει τις μορφές των τεσσάρων στρατηγών του, τον Πτολεμαίο, Σέλευκο, Αντίγονο, Κάσσανδρο, καθώς και παραστάσεις όπως την θριαμβευτική είσοδο του Μ. Αλεξάνδρου στη Βαβυλώνα, τη νίκη στο Γραννικό ποταμό, τη οικογένεια του Δαρείου να προσκυνά στα πόδια του Αλεξάνδρου. Σχετικά με την έκδοση της εικόνος του Μεγάλου Αλεξάνδρου, στα έγγραφα Λεγγράνδ [20] σημειώνεται ότι «ομολογεί ο Ρήγας ότι επί τω σκοπώ της αναμορφώσεως του έθνους του» χάραξε και τύπωσε την εικόνα του Μεγάλου Αλεξάνδρου με «παρατηρήσεις περί των πράξεων του ήρωος τούτου γαλλιστί καί ελληνιστί». Ακόμη, ότι ο Ρήγας είχε ανακοινώσει εις τον σύντροφό του ιατρό δημήτριο Νικολίδη την επαναστατική πρόθεσιν «ην είχεν δημοσιεύων τους χάρτας αυτού την μετάφρασιν του τετάρτου μέρους του Αναχάρσιδος και τας εικόνας Αλεξάνδρου του Μεγάλου».

  Επισημαίνεται ότι σε μιά εποχή, 1797, όπου ο Ναπολέων Βοναπάρτης εκθειαζόταν ως ελευθερωτής των λαών και τα στρατεύματά του βρίσκονταν δίπλα στην ηπειρωτική Ελλάδα, στα Ιόνια νησιά, και αρκετοί [21] του πλέκαν ύμνους, ο Ρήγας Βελεστινλής, όπως μπορεί κανείς να δεί στο έργο του, δεν τον υμνεί, δεν γράφει ούτε ένα στίχο. Απεναντίας, εκείνη την εποχή τυπώνει την εικόνα του Μεγάλου Αλεξάνδρου για να την μοιράσει στους σκλαβωμένους, προσφέροντας τους, έτσι, ένα συγκεκριμένο πρότυπο. Ωστόσο, η ενέργεια αυτή του Ρήγα δείχνει ακόμη και το πόσο είχε μελετήσει και διδαχθεί από τα γεγονότα της ιστορίας.

  Επίσης, με την έκδοση του τετάρτου τόμου του βιβλίου Νέος Ανάχαρσις [22] και τις πολλές υποσημειώσεις και παρατηρήσεις, θέλει να δείξει την αρχαία δόξα και κληρονομιά. Καταφέρεται εναντίον του γερμανού καθολικού φιλοσόφου Cornelis de Pauw [23] για τις ανιστόριτες απόψεις, που λίγα χρόνια πρωτύτερα είχε δημοσιεύσει, πως τάχα οι σύγχρονοι 'Ελληνες της εποχής του Ρήγα δέν ήταν απόγονοι των αρχαίων Ελλήνων. Με τον τρόπο αυτό προσπαθεί να συνδέσει τον αρχαίο με τον σύγχρονο Ελληνισμό, τονίζοντας την διαχρονικότητα του.

  Με τη Χάρτα του [24], εκτός των άλλων, προσπαθεί να ενισχύσει πάλι τους σκλαβωμένους τονίζοντας τα ιστορικά σημαντικά πρόσωπα της αρχαιότητας, που τα καταχωρίζει αλφαβητικώς, αρχίζοντας μάλιστα από τον Αδμητο των αρχαίων Φερών, της γενέτειράς του, του Βελεστίνου. Παραθέτει τα ονόματα των αυτοκρατόρων του γεωγραφικού χώρου των Βαλκανίων, της Κωνσταντινουπόλεως. Σκορπά στη Χάρτα του νομίσματα των αρχαίων ελληνικών πόλεων, δείχνοντας έτσι έμμεσα τη λαμπρότητα, την οικονομική και πολιτική δύναμη των ελληνικών πόλεων. Αλλά και με την έκδοση της "Νέας Πολιτικής Διοικήσεως", της Επαναστατικής Προκηρύξεως, των Δικαίων του ανθρώπου, του Συντάγματος [25] ενισχύει το ηθικό των σκλαβωμένων με το να διακηρύσσει ότι οι άνθρωποι είναι ίσοι έναντι του νόμου, τον σεβασμό της γλώσσης και της θρησκευτικής πίστης κάθε λαού, που περιλαμβάνεται στον Βαλκανικό χώρο.

  Θούριος

  Ο Ρήγας Βελεστινλής, όμως, με τον Θούριό του αποδεικνύεται ότι ειναι απαράμιλλος στην προετοιμασία της επαναστάσεώς του. Κατορθώνει στους σκλαβωμένους να εμφυσήσει την επαναστατική ψυχική διάθεση και πνοή, ώστε να πάρουν την απόφαση να λάβουν τα όπλα για τον ξεσηκωμό. Η λέξη "θούριος" σημαίνει ορμητικός, πολεμικός μαινόμενος, την οποία ο Ρήγας δανείζεται από τους αρχαίους συγγραφείς [26], διότι δεν ήταν σε χρήση στην εποχή του και έκτοτε εισάγεται στό νεοελληνικό λεξιλόγιο, που μάλιστα γίνεται συνώνυμος με την επανάσταση. Ο Θούριος είναι με απλά λόγια γραμμένος, για να είναι κατανοητός στο λαό και δε χρειάζεται υποσημειώσεις και επεξηγήσεις, όπως άλλες αξιόλογες ποιητικές δημιουργίες της προεπαναστατικής εποχής. Με χαρακτηριστικές εικόνες διεκτραγουδεί την κατάσταση της σκλαβιάς και ωθεί τους σκλαβωμένους στον τιτάνιο του πολέμου αγώνα. Μάλιστα, ο Ρήγας συνδύασε τον επαναστατικό του παιάνα, τον Θούριο, με χορό. Τραγούδι και χορός μαζί, για να ωθήσει τους ανθρώπους στην επανάσταση. Ο ίδιος ο Ρήγας άλλωστε, στις συγκεντρώσεις των Ελλήνων στα σπίτια της Βιέννης με την φλογέρα του τραγουδούσε τον Θούριο και χόρευε γύρω από το τραπέζι, όπως χαρακτηριστικά αναφέρουν τα ανακριτικά έγγραφα [27]. Ο Θούριος κυκλοφόρησε κυρίως σε χειρόγραφη μορφή, γιατί λίγα αντίτυπα ξέφυγαν από την Αυστριακή Αστυνομία. Ομως, η εξάπλωση και διάδοσή του αποτελεί ίσως μοναδικό φαινόμενο στην ιστορία των λαών. Χαρακτηριστικές, πλέον, είναι οι περιπτώσεις, που έχουν καταγραφεί στην βιβλιογραφία, για την αλλαγή της ψυχικής διάθεσης των σκλαβωμένων για πόλεμο μετά το άκουσμα του Θουρίου, όπως για παράδειγμα εκείνης που μνημονεύει ο Φωριέλ και των στρατιωτών του Ανθίμου Γαζή κατά την επιχείρηση εναντίον των Τούρκων της γενέτειρας του Ρήγα, του Βελεστίνου [28].

  Ο Ρήγας, με το έργο του, αναδεικνύεται άνθρωπος της αποτελεσματικότητος. Συγκεκριμένα, για να μαθαίνεται ο Θούριος εύκολα και γρήγορα να διαδοθεί, ο Ρήγας δέν καταγράφει τη μουσική σημειολογία, τις νότες. Σημειώνει μονάχα ότι θα τραγουδιέται στον σκοπό ενός πολύ γνωστού και πλατιά διαδεδομένου τραγουδιού της εποχής του, το "Μιά προσταγή μεγάλη", που αναφέρεται στα κατορθώματα του Λάμπρου Κατσώνη (1752-1804), που οι αγώνες του είχαν αναπτερώσει τις ελπίδες των Ελλήνων για την πολυπόθητη λευτεριά. Ο Θούριος έχει βρεθεί σε πέντε παραδοσιακές μουσικές παραλλαγές, σε πρόσφατη έρευνα, στοιχείο που δείχνει ότι διαδόθηκε πλατιά σε διάφορα μέρη και ότι προσαρμοζόταν κάθε φορά στα μουσικά ιδιώματα της εκάστοτε περιοχής [29].

  Ο Ρήγας ήταν ακόμη και πολύ μεθοδικός στην προετοιμασία της επαναστάσεώς του. Προσπαθεί να ενώσει όλους τους σκλαβωμένους λαούς που βρίσκοταν κάτω από την Οθωμανική τυραννία στον αγώνα της επαναστάσεώς του. Η δύναμη εν τη ενώσει. Γι' αυτό απευθύνει προσκλητήριο σε όλους τους λαούς του Βαλκανικού χώρου και αναφωνεί:

«Βουλγάροι κι Αρβανίτες, Αρμένοι και Ρωμιοί,

αράπηδες και άσπροι, με μιά κοινή ορμή,

για την Ελευθερίαν να ζώσωμεν σπαθί,

πως είμασθ' αντρειωμένοι, παντού να ξακουσθή», (Θούριος, στίχ. 45-48).

  Επίσης, τονίζει την συνεργασία και αλληλεγγύη των λαών, που βρίσκονται στη σκλαβιά, για να αντιμετωπίζουν τις δυσκολίες και να μην αδιαφορούν στα προβλήματα του κάθε μέλους. Ο καθενας είναι μέρος του γενικού συνόλου. Μάλιστα, ο Ρήγας ως «όλον» θεωρεί το σύνολο των λαών, οι οποίοι βρίσκονται στον Βαλκανικό χώρο, που θαυμάσια περιγράφει στη Χάρτα του και που πρέπει να συνεργάζονται για το γενικό καλό. Χαρακτηριστικά τονίζει στα "Δίκαια του Ανθρώπου", άρθρο 34, πως «...δεν ημπορεί ποτέ κανείς να ειπή, ότι η τάδε χώρα πολεμείται, δεν με μέλει, διατί εγώ ησυχάζω εις την ιδικήν μου. Αλλ' εγώ πολεμούμαι, όταν η τάδε χώρα πάσχη, ως μέρος του όλου οπού είμαι». Και ο Ρήγας φέρνει παραδείγματα αυτής της σημαντικής προτάσεως του, για να γίνει κατανοητή από τους σκλαβωμένους, δείχνοντας έτσι το πόσο μεθοδικός ήταν στόν σχεδιασμό του επαναστατικού του έργου. Συγκεκριμένα γράφει πως «Ο Βούλγαρος πρέπει να κινήται, όταν πάσχη ο 'Ελλην. Και τούτος πάλιν δι' εκείνον. Και αμφότεροι δια τον Αλβανόν και Βλάχον».

  Επίσης, ο Ρήγας στο επαναστατικό του έργο χρησιμοποίησε και τόν ψυχολογικό παράγοντα για να πετύχει τους σκοπούς του. Επρεπε να καταρρίψει, ως μύθο, την διάχυτο πεποίθηση ότι τα οθωμανικά στρατεύματα ήταν ανίκητα, γ ι' αυτό και φέρνει το συγκεκριμένο παράδειγμα των "Γκιρζιανλήδων" [30], που επαναστάτησαν στην περιοχή της Θράκης. Βροντοφωνεί στον Θούριό του πώς ο Σουλτάνος δεν είναι τόσο δυνατός, όσο οι σκλαβωμένοι νομίζουν:

  «Ποτέ μην στοχασθήτε πως είναι δυνατός

  Καρδιοχτυπά και τρέμει σαν λαγός κι αυτός

  Τριακόσιοι Γκιρζιανλήδες τον έκαμαν να διή

  Πως δεν μπορεί με τόπια, μπροστά τους να εβγή», (Θούριος, στίχ. 111-114).

  Ο Ρήγας δεν ήταν αντίθετος στην Εκκλησία και τους προεστούς

  Σχετικά,τώρα, με την διατυπωθείσα άποψη από τον Ιωάννη Φιλημονα [31], πως τάχα το επαναστατικό σχέδιο του Ρήγα ήταν από την αρχή καταδικασμένο σε αποτυχία, γιατί ήταν ενάντιος στην Ορθόδοξη Εκκλησία και στους προύχοντες θα παρατηρήσουμε τα παρακάτω: η έρευνά μας στα κείμενα του Ρήγα και στα ανακριτικά έγγραφα δεν βρήκε να διατυπώνεται μια τέτοια θέση εναντίον του Ιερατείου ή της Εκκλησίας, αλλά απεναντίας διαπιστώνεται ότι ήταν πιστός [32]. Επί πλέον, όπως λέχθηκε παραπάνω, ακολουθούσε μια ενωτική τακτική για την επανάσταση. Είθελε όλες οι δυνάμεις των λαών να συνεργασθούν για τον επιδιωκόμενο σκοπό, την επανάσταση και ελευθερία. Το πιο πιθανό είναι πως σχηματίσθηκε αυτή η εντύπωση, ίσως γιατί απέδιδαν στον Ρήγα τις αντιλήψεις κατά του ιερατείου, τις οποίες διατυπώνει ο Ανώνυμος ο Ελλην στην "Ελληνική Νομαρχία" [33] του, που η έκδοσή της είναι αφιερωμένη στον Ρήγα.

  Οσον αφορά τώρα πως τάχα ο Ρήγας ήταν εναντίον των προεστώτων και άρα καταδικασμένο το επαναστατικό κίνημά του, μια και δέν θα είχε την υποστήριξή τους και την οικονομική στήριξή τους, όπως διαπιστώνεται από τα έργα του, ο Ρήγας οπωσδήποτε θα είχε λάβει υπόψιν του τη σημασία της συμμετοχής των προυχόντων. Συγκεκριμένα, στην Επανασταστική του Προκήρυξή [34] με νόημα τονίζει, πως πρέπει ο καθένας να είναι εξασφαλισμένος για την περιουσία του και για την ακεραιότητα του εαυτού του. Χαρακτηριστικά παρατηρεί ότι «...κανένας, οποιασδήποτε τάξεως και θρησκείας, δεν είναι σίγουρος μήτε δια την ζωήν του, μήτε δια την τιμήν του, μήτε δια τα υποστατικά του. Ο πλέον ήσυχος, ο πλέον αθώος. Ο πλέον τίμιος πολίτης κινδυνεύει κάθε στιγμήν να γίνη ελεεινή θυσία της τυραννικής φαντασίας, ή των αγρίων τοποτηρητών και αναξίων μεγιστάνων του Τυράννου». Επίσης, στον Θούριο του, διεκτραγουδεί την κατάσταση της αβεβαιότητος για τη ζωήν και την περιουσία των χριστιανών και των μωαμεθανών:

«Ανδρείοι καπετάνοι, παπάδες, λαϊκοί,

σκοτώθηκαν, κι' αγάδες, με άδικον σπαθί,

κι αμέτρητ' άλλοι τόσοι, και Τούρκοι και Ρωμιοί,

ζωήν και πλούτον χάνουν, χωρίς καμμιά ‘φορμή», (στίχ. 17-20).

  Κι'αυτήν την ασφάλεια και εμπιστοσύνη, ο Ρήγας τόνιζε πως θα τους την εξασφάλιζε μόνο η δημοκρατική του πολιτεία, που θα προέκυπτε μετά την επανάσταση του.

  Πως είδαν οι Αυστριακοί το επαναστατικό σχέδιο του Ρήγα

  Ενδιαφέρον έχει να εξετάσει κανείς το πώς είδαν οι Αυστριακοί το επαναστατικό σχέδιο του Ρήγα, μετά τη σύλληψη, που πετύχανε ύστερα από προδοσία, από έναν Ελληνα τυχάρπαστο έμπορο. Αποκαλυπτικά είναι τα όσα γράφει ο υπουργός Αστυνομίας της Αυστρίας Πέργκεν σε έγγραφό του στον αυτοκράτορά του Φραγκίσκο, στις 27 Απριλίου 1798:«...Ως προπαρασκευαστικόν μέσον προς τον σκοπόν τούτον (την επανάσταση) συνέταξε και διέδωκεν ο Ρήγας σφόδρα επαναστατικόν τραγούδι, τον Θούριον Υμνον, ητοίμασε χάρτας της Ελλάδος και των γειτονικών χωρών, εκ των οποίων είς απετελείτο από 12 φύλλα, ετύπωσεν δε μέγα αριθμόν αντιτύπων, μετέφρασεν ελληνιστί το τέταρτον μέρος του βιβλίου Ανάχαρσις με πολιτικάς σημειώσεις και τον Ηθικόν Τρίπουν. Εξέδωκεν εικόνας του Μεγάλου Αλεξάνδρου με παρατηρήσεις περί της ανδρείας του. Επώλησεν εξ όλων των ανωτέρω μέρος εις πολλούς Ελληνας ενταύθα, τα πολλά όμως έστειλεν εις Μολδαβίαν, την Βλαχίαν και την Ελλάδα με την πρόθεσιν να κάμη εις τους 'Ελληνας αισθητήν την αντίθεσιν μεταξύ της παλαιάς και της σημερινής των καταστάσεως».

  Β'. Σχέδιο για την εφαρμογή και επικράτηση της επανάστασης

  Η δεύτερη ενότητα του επαναστατικού σχεδίου του Ρήγα περιλάμβανε την εφαρμογή της επαναστάσεώς του, με σκοπό την απελευθέρωση των σκλαβωμένων από την τυραννία και τη δημιουργία, μετά την επικράτησή της, μιάς νέας καταστάσεως, της Νέας Πολιτικής Δοιηκήσεως, όπου θα υπήρχε ελευθερία, ισονομία, δημοκρατία, ανεξιθρησκεία, σεβασμός των Δικαίων του Ανθρώπου.

  Για την εφαρμογή του επαναστατικού του σχεδίου, ο Ρήγας σκέφτεται πως απαραίτητο στοιχείο για την επιτυχία είναι η στρατιωτική εκπαίδευση [35] των υποδούλων, που θα πρέπει να γίνει σύμφωνα με τις ισχύουσες σύγχρονες απόψεις της πολεμικής τέχνης. Γνώριζε καλά ο Ρήγας ότι οι επαναστατημένοι λαοί δεν θα μπορούσαν να αντιπαραταχθούν στο στρατό του Σουλτάνου, αν δεν ήταν εξασκημένοι στην σύγχρονη πολεμική τέχνη. Ετσι, μέσα στην σημαντική χρονιά του 1797, ο Ρήγας μεταφράζει ένα εγχειρίδιο πολεμικής τέχνης του Αυστριακού στρατάρχη von Khevenhuller (1683-1744) και το τυπώνει με τον τίτλο «Στρατιωτικόν Εγκόλπιον» [36] με σκοπό να χρησιμοποιηθεί για την στρατιωτική εκπαίδευση των Ελλήνων, που στην πλειονότητά τους ήταν άπειροι στον πόλεμο. Δυστυχώς, δεν έχει βρεθεί μεχρι τώρα αντίτυπο αυτής της μετάφρασης και έκδοσης γιατί κατασχέθηκαν από την αυστριακή αστυνομία. Καί όσα ξέρουμε για το Στρατιωτικό Εγκόλπιο, τα γνωρίζουμε από τα ανακριτικά έγγραφα των Λεγγράνδ και Αμάντου.

  Για το πόσο σημαντική ήταν αυτή η ενέργεια του Ρήγα, να μεταφράσει δηλαδή και να τυπώσει το βιβλίο με την σύγχρονη πολεμική τέχνη, δείχνεται από τό τι διατυπάνει ο Ανώνυμος ο Ελλην στην Ελληνική Νομαρχία [37] του, στα 1806, μόλις οκτώ χρόνια μετά το μαρτύριο του Ρήγα. Χαρακτηριστικά γράφει ότι «Των αρμάτων η επιστήμη είναι διεξοδικωτάτη καί χρειάζεται έν πόνημα όχι μικρόν περί αυτής, δια το οποίον οι νυν Ελληνες μεγάλην χρείαν έχουσι καί άμποτες κανένας φιλογενής να το κατορθώση, δια νά μαθωσιν όλοι, πόσον η τέχνη του πολέμου είναι μεγάλη». Κι' ο Ρήγας είχε την προνοητικότητα να το εκδώσει, ήδη, στα 1797, γιατί ως πραγματικός επαναστάτης και ηγέτης, γνώριζε ακριβέστατα την αναγκαιότητά του. Γι' αυτό στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της φυσιογνωμίας του αναφέρεται πως ήταν και στρατιωτικός νούς.

  Σχετικά τώρα με τό στρατιωτικό μέρος του επαναστατικού του σχεδίου, διαπιστώνεται από τα ανακριτικά έγγραφα Λεγγράνδ και Αμάντου [38] ότι ο Ρήγας Βελεστινλής σχεδίαζε την έναρξη της επενάστασης του από τις περιοχές της Μάνης όπου βρίσκονταν οι εμπειροπόλεμοι Μανιάτες. Μετά θα προχωρούσε να ελευθερώσει την υπόλοιπο Πελοπόννησο και με την παράλληλη στρατιωτική εκπαίδευση των υποδούλων θα βάδιζε πρός την 'Ηπειρο, όπου ανθούσε το άλλο μέρος του εμπειροπόλεμου ελληνικού πληθυσμού, οι Σουλιώτες [39]. Από εκεί θα προχωρούσε, σα σε τόξο, να επεναστατήσει και να ελευθερώσει την υπόλοιπο Ελλάδα και τις άλλες Βαλκανικές περιοχές της Αλβανίας, Σερβίας, Βουλγαρίας, Βλαχίας.

  Ο Ρήγας στήριζε την επανάστασή του στις ντόπιες, γηγενείς δυνάμεις των σκλαβωμένων κι όχι στη βοήθεια των μεγάλων της εποχής του, κάτι που έχει τεκμηριώσει θαυμάσια στις μελέτες του ο καθηγητής κ. Νικόλαος Πανταζόπουλος [40]. Ο Ρήγας γνώριζε ότι οι ξένεις δυνάμεις ενδιαφέρονται για τα συμφέροντά τους κι' όχι για τα συμφέροντα των σκλαβωμένων. Νωπές θα ήταν στον Ρήγα οι εμπειρίες από τα Ορλωφικά και ακόμη πιό νωπές οι συνθήκες του Σιστόβ [41], του 1791 μεταξύ του Σουλτάνου και της Αυστρίας και του Ιασίου, 1792, μεταξύ του Σουλτάνου και της Ρωσίας.

  Οσον αφορα, τώρα, για το ερώτημα άν το επαναστατικό σχέδιο του Ρήγα ήταν εφαρμόσιμο με την έναρξη της επανάστασης του, μπορούμε να ισχυρισθούμε ότι θα πετύχαινε και τούτο διότι διαπιστώνουμε ότι η μετά από λίγα χρόνια εξέγερση του 1821, άρχισε από την Πελοπόννησο, τη Στερεά Ελλάδα και σιγά-σιγά επεκτάθηκε βορειότερα και τελικά επεκράτησε, όπως είθελε να ξεκινήσει να εφαρμόζει και ο Ρήγας το σχέδιό του. Αντίθετα, απέτυχε, ως γνωστόν, η επανάσταση στις Παραδουνάβιες περιοχές, στις οποίες ωστόσο ο Ρήγας ζούσε και τις γνώριζε καλά. Αλλά, ως στρατιωτικός νούς ήξερε πολύ καλά ότι δέν θα είχε επιτυχία η έναρξη της επανάστασης του από εκείνα τα μέρη, γι'αυτό και στράφηκε προς την Πελοπόννησο.

  Η Επαναστατική Προκήρυξη

  Ο Ρήγας Βελεστινλής, γνώστης της διπλωματίας και της σημασίας του ψυχολογικού παράγοντα στην έκβαση ιδιαίτερα των επανασταστικών κινημάτων, είχε προνοήσει, με την κήρυξη της επανάστασής του, να έχει έτοιμη την Επαναστατική Προκήρυξη [42], όπου διατυπώνει το δίκαιον της ένοπλης εξέγερσης κατά της τυραννικής εξουσίας του Σουλτάνου. Δημιουργούσε έτσι δίκαιον για τη νομιμότητα του επαναστατικού του κινήματος, για να είναι σε θέση αμέσως να ζητήσει την πολιτική αναγνώριση από τα άλλα έθνη. Η ενέργεια αυτή του Ρήγα, να έχει δηλ. έτοιμη την Επαναστατική Προκήρυξη, δείχνει την προνοητικότητα του, τη σοβαρότητα της προετοιμασίας της επανάστασής του, καθώς επίσης, και ότι είχε προετοιμάσει τη νομική και πολιτική κάλυψη του κινήματός του.

  Η προοπτική της επανάστασής του Ρήγα

  Το επαναστατικό, όμως, σχέδιο του Ρήγα δέν σταματούσε στην έκρηξη της επανάστασης, όπως συνήθως συμβαίνει στις εξεγέρσεις. Προχωρούσε και στην εδραίωσή της, στις περιοχές που θα ελευθέρωνε από την Οθωμανική τυραννία, δημιουργώντας νέο πολιτειακό καθεστώς, τη Νέα Πολιτική Διοίκηση. Ο Ρήγας έδινε μεγάλη σημασία στο τι θα γίνει αμέσως μετά τη στρατιωτική νίκη. Πίστευε ότι η αναρχία είναι μορφή τυραννίας, όπως το τονίζει και στο Θούριό [43] του. Για το λόγο αυτό ετοίμασε το Σύνταγμά του, για να είναι το κράτος ετοιμο, μετά την στρατιωτική νίκη, να διοικηθεί με ένα συγκεκριμένο δημοκρατικό Σύνταγμα. Ο Ρήγας μετέφρασε από τα Γαλλικά τη Νέα Πολιτική Διοίκηση, που περιέχει την Επαναστατική Προκήρυξη, τα Δίκαια του Ανθρώπου, και το Σύνταγμα, όπου, ωστόσο, προσέθεσε στο Γαλλικό πρότυπο και πολλά δικά του κείμενα [44], τα οποία δείχνουν την πρωτοποριακή πολιτική σκέψη του, στην εδραίωση και οργάνωση του κράτους του.

  Ο Ρήγας στήριζε τη νέα πολιτική κατάσταση στη δημοκρατία και όχι στην κληρονομική εξουσία. Μάλιστα καταχωρίζει και διατάξεις [45] για την προάσπιση της δημακρατίας από τους εχθρούς της, οι οποίοι θα επιχειρούσαν να την καταλύσουν. Ηθελε να δημιουργήσει μιά νέα τάξη πραγμάτων στο Βαλκανικό χώρο με την εφαρμογή του δημοκρατικού Συντάγματος και των Δικαίων του ανθρώπου. Για το κράτος του, εξάλλου, εκτύπωσε και τη Χάρτα του. Είθελε να έχει έτοιμο ένα χάρτη του χώρου που θα λευτέρωνε και θα δημιουργούσε τη δημοκρατία του, με τις επαρχίες και τις τοπαρχίες της. Η Χάρτα του θα ήταν ένα βοηθητικό εργαλείο της Νέας Πολιτικής Δοιηκήσεως του, του Συντάγματός του, όπως δατυπώνεται στα πρόσφατα αποτελέσματα της έρευνά μας [46], μετά την ενασχόληση μας με την επανέκδοση της Χάρτας και τη σύνταξη του ευρετηρίου των ονομάτων της.

  ΙV. ΚΡΥΦΗ ΚΑΙ ΠΑΡΑΝΟΜΗ ΕΚΤΥΠΩΣΗ ΤΩΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΕΡΓΩΝ

  Επί πλέον, το και σπουδαιότερο, ο Ρήγας κλεισμένος δύο μερόνυχτα στο τυπογραφείο των Σιατιστινών αδελφών Πουλίου, τύπωνε παράνομα την Επαναστατική Προκήρυξη, Τα Δίκαια του Ανθρώπου, το Σύνταγμα και τον Θούριο καθώς επίσης και το βιβλίο Στρατιωτικόν Εγκόλπιον. Στα έγγγραφα αναγράφεται «...ο Huggele ωμολόγησεν ότι εις το τυπογραφείον του αφεντικού του, του Πουλίου, ετυπώθη μία προκήρυξις εις σχήμα φύλλου με ξυλογραφίαν σφηνός επίκεφαλής, ότι εχρειάσθη δια την εργασίαν αυτήν δύο νύκτας πιεζόμενος μεγάλως να σπεύδη υπό του πάντοτε σχεδόν παρόντος Ρήγα Βελεστινλή και ότι έπειτα τα μέχρι 3000 ετοιμασθέντα αντίτυπα εστάλησαν εις τον Ρήγαν εις την κατοικίαν του» [47]. Γνώριζε πλέον ο Ρήγας πως με κανέναν τρόπο δεν θα ήταν δυνατόν να παραπλανήσει τη λογοκρισία και την Αστυνομία. Τώρα το επαναστικό του έντυπο ανέγραφε ξεκάθαρα την Επαναστατική Προκήρυξη και πως ξεκίναγε έτσι τον ένοπλο αγώνα κατά της οθωμανικής τυραννίας. Γι' αυτό και τα τύπωσε παράνομα.

  V. ΕΞΑΣΦΑΛΙΣΗ ΔΙΑΒΑΤΗΡΙΟΥ ΑΠΟ ΤΙΣ ΑΥΣΤΡΙΑΚΕΣ ΑΡΧΕΣ

  Ο Ρήγας έχοντας τυπώσει τα επαναστατικά του έργα και έχοντας προετοιμασθεί, χωρίς να δώσει καμμιά λαβή ώστε να κινήσει τις υποψίες της Αυστριακής Αστυνομίας, αν και ο Ρήγας ήταν υπό παρακολούθηση, κατόρθωσε να πάρει διαβατήριο, να φορτώσει τα πράγματά του και να ξεκινήσει για το μεγάλο του σκοπό, έχοντας πάρει τις σημαντικές επαναστατικές του αποφάσεις. Χαρακτηριστικά είναι αυτά που αναφέρει ο Αυστριακός Διοικητής Τεργέστης στον υπουργό Αστυνομίας της Βιέννης:«Μου κατηγγέλθη μυστικά ότι κάποιος Ρήγας Βελεστινλής, ο οποίος χθές έφθασε με διαβατήριον της αρμοδίας αυτοκρατορικής αρχής έφερε μαζί του ύποπτα βιβλία, αποβλέποντα εις την παρασκευήν επαναστασεως εις την Ανατολήν» [48].

  Ο Ρήγας έφυγε από τη Βιέννη, διέσχισε την Αυστρία και κατευθύνθηκε στα σύνορά της, χωρίς μέχρι εκείνη τη στιγμή η Αυστριακή Αστυνομία να είχε υποψιασθεί κάτι από τη δράση του. Στοιχείο που δείχνει την μεγάλη επαναστατική συνομωτική ικανότητα του Ρήγα.

  VΙ. Η ΠΡΟΔΟΣΙΑ

  Ο μικρόψυχος, χωρίς πατριωτική συνείδηση, Ελληνας εμπόρος Δημήτριος Οικονόμου άνοιξε την επιστολή, που απευθυνόταν, όχι στον ίδιο, αλλά στον συνέταιρό του, κατέδωσε στην Αυστριακή Αστυμονία την επιστολή του Ρήγα και τα κιβώτια με τα επαναστατικά του έγγραφα. Μόλις καταφθάνει στο ξενοδοχείο να καταλύσει συλλαμβάνεται ανακρίνεται και ξεσκεπάζεται η επαναστατική κίνηση του Ρήγα. Ετσι η καλά οργανωμένη Αυστριακή Αστυνομία τότε έμαθε την επαναστατική κίνηση του Ρήγα και περισσότερο κατατρόμαξε γιατί δεν είχε υποψιασθεί τη συνωμοσία, που μέσα στην επικράτειά της εξυφαινότανε, δίδοντας την εντύπωση πως είχε εκμηδενισθεί η αποτελεσματική μηχανή της αστυνόμευσής της. Μάλιστα, ο ίδιος ο αυτοκράτορας Φραγκίσκος παρακολοθούσε πλέον από κοντά την πορεία των ανακρίσεων [49]. Ο Ρήγας κατόρθωσε, επί τόσους μήνες, να παραπλανήσει την Αστυνομία δείχνοντας έτσι και σ' αυτό το σημείο την ιδιοφυία του και την επαναστατική του δεινότητα.

  ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

  Ολες οι ενέργειες του Ρήγα δείχνουν τη μεγάλη του προνοητικότητα, το πόσο πραγματιστής ήταν, πόσο αληθινός εξεταστής των πραγμάτων, με ικανότητα να καλύπτει, ως πραγματικός επαναστάτης, τους αληθινούς επαναστατικούς του σκοπούς, ότι κατά την προετοιμασία του επαναστατικού του σχεδίου ήταν αρκετά «σκεπτικός και κρυψίνους», καθώς επίσης, προσεκτικός και συνετός «εξεταστής των πραγμάτων» και όχι «επιπόλαιος», αλλά σώφρων, μεθοδικός, συστηματικός, που δούλεψε με περίσκεψη καθ'όλη την προετοιμασία της επανάστασής του, η οποία όμως ανακόπηκε από την προδοσία ενός 'Ελληνος τυχάρπαστου εμπόρου.

--------------------------------------------------------------------------------

[1] Βλ. Ι. Φιλήμονος, Δοκίμιον ιστορικόν περί της Φιλικής Εταιρείας, Εν Ναυπλία 1834, σελ. 90.

[2] Βλ. Δημ. Καραμπερόπουλου, «Ο επαναστάτης Ρήγας και η ορθόδοξη πίστη», Θεσσαλικό Ημερολόγιο, τόμ.36, Λάρισα 1999, σελ. 313-320, όπου καταχωρίζεται και η επιστολή του Πατριάρχη Γρηγορίου Ε'.

[3] Βλ. Μιχαήλ Περδικάρη, Ρήγας ή κατά ψευδοφιλελλήνων, (1811), ανέκδοτον έργον εκδιδόμενο υπό Λέανδρου Βρανούση, [Επετηρίς του Μεσαιωνικού Αρχείου, τόμ. 11, 1961], επανέκδοση Ακαδημίας Αθηνών, Κέντρου Ερεύνης του Μεσαιωνικού και Νέου Ελληνισμού, Αθήνα 1997.

[4] Από τη μελέτη του έργου του Ρήγα Βελεστινλή δεν τεκμηριώνεται μιά τέτοια θέση, πως τάχα ο Ρήγας ήταν ενάντια στην θρησκεία, αλλά απεναντίας διαπιστώνεται ότι ήταν πιστός. Σχετικά βλ. Δημ. Καραμπερόπουλου, «Ο επαναστάτης Ρήγας και η ορθόδοξη πίστη», ό. π.

[5] Βλ. Ιακώβου Ρίζου Νερουλού, Ιστορία των γραμμάτων παρά τοις νεωτέροις Ελλησι, συνταχθέν... κατά το 1826 εν Γενεύη χάριν της αυτόθι νεολαίας, ως φιλοτημουμένης περί της καθ' ημάς ελληνικήν γλώσσαν. Εδημοσιεύθη υπό Jean Humbert τω 1827 εν Γενεύη. Εξελληνίσθη δε υπό Ολυμπίας Ι. Ν. Αββότ εν Θεσσαλονίκη. Αθήνησι 1870, σελ. 58, 60.

[6] Η επιστολή του καταδότου Δημητρίου Οικονόμου δημοσιεύεται από τον Πολ. Ενεπεκίδη, Ρήγας-Υψηλάντης-Καποδίστριας. 'Ερευναι εις τα αρχεία της Αυστρίας, Γερμανίας, Ιταλίας, Γαλλίας και Ελλάδος, Αθήνα 1965, σελ. 45.

[7] Βλ. Αιμ. Λεγράνδ-Σπ. Λάμπρου, Ανέκδοτα έγγραφα περί Ρήγα Βελεστινλή και των συν αυτώ μαρτυρησάντων εκ των εν Βιέννη Αρχείων εξαχθέντα, Αθήνησιν 1891, φωτομηχανική επανέκδοση με την προσθήκη ευρετηρίου από την Επιστημονική Εταιρεία Μελέτης Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα (επιμ. Δημ. Καραμπερόπουλου), Αθήνα 1996, σελ. 19.

[8] Αιμ. Λεγράνδ-Σπ. Λάμπρου, Ανέκδοτα έγγραφα, ό. π., σελ. 103.

[9] Για τον ιατρό καθηγητή και διευθυντή του περίφημου Νοσοκομείου της Βιέννης Peter Frank (1745-1821) βλ. Λέανδρου Βρανούση, Εφημερίς, έτος 'Εβδομον, 1797, Προλεγόμενα, Ακαδημία Αθηνών, Κέντρον Ερεύνης του Μεσαιωνικού και Νέου Ελληνισμού, Αθήνα 1995, σελ. 654. Επίσης, Grand Dictionnaire Universel au XIXe siecle, Παρίσι, τόμ. 8, σελ. 782.

[10] Για την ενδιαφέρουσα επίσκεψη του Ρήγα και του Περραιβούστον καθηγητή Peter Frank (1745-1821) βλ. Χρ. Περραιβού, Σύντομος βιογραφία του αοιδήμου Ρήγα Φεραίου, Εν Αθήναις 1860, [Αθήνα Βιβλιπωλείον Νότη Καραβία, 1973], σελ.38-39: «Οφείλω προς τούτοις να ομολογήσω μετ' ευγνωμοσύνης και την πρός εμέ ευεργεσίαν και τας αξιομνημονεύτους παραγγελίας του. (Η εν Βουκουρεστίω συμβάσα μοι οφθαλμία, και η κοινή φήμη του Φράγκ, ταυτοχρόνως δε και η πρόσκλησις τουΡήγα με ηνάγκασαν ν'απέλθω εις Βιένναν, προς εντελή θεραπείαν του πάθους, και συναγωνισμόν επομένως μετά του Ρήγα). Πάσχων γάρ υπό δεινής οφθαλμίας εθεραπεύθην υπ' αυτού ενετέστατα. Πληροφορηθείς υπό του Ρήγα την καταγωγήν μου εκάθησε πλησίον μου, ήρξατο δέ ερψωωτάν λεπτομερώς την αιτίαν της οφθαλμίας, ή, σαφέστερον ειπείν της τυφλώσεως, συμβάσης έκ τινος υπερβολικής αιμορραγίας της ρινός, ενώ ανεγίγνωσκον τον δεινόν Πλούταρχον. Τούτο ακούσας και αψάμενος της χειρός μου ειπέ μοι τα εξής, "μή φοβού τέκνον της Ελλάδος, εντός τριών ημερών έξεις, ως το πρώτον, το φώς των οφθαλμών σου. Ανταμοιβήν δε περί τούτου άλλην δεν ζητώ παρά σού, ειμή, οπόταν συν Θεώ υπάγης εις την Θεσσαλίαν, μή λησμονήσης να προσφέρης τους οφειλόμενους ασπασμούς μου εις τον εν Λαρίσση αξιολάτρευτον τάφον του διδασκάλου μου Ιπποκράτους, ειπέ δε αυτώ προς τούτοις, ότι ο μαθητής του, Πέτρος Φράγκ, ιάτρευσε τους οφθαλμούς σου σεβόμενος τους απογόνους του"». Με την ευκαιρία σημειώνουμε ότι η αναφορά του καθηγητού Φράγκ στον τάφο του Ιπποκράτους θα είχε, μάλλον, ως πηγή τον Ρήγα Βελεστινλή, ο οποίος στο βιβλίο του Νέος Ανάχαρσις, Βιέννη 1797, στην τελευταία σελίδα δίνει είδηση για πρώτη φορά στον επιστημονικό κόσμο της Ευρώπης, για την ύπαρξη στη Λάρισα. του τάφου του πατέρα της ιατρικής, του Ιπποκράτους.

[11] Βλ. Λέανδρου Βρανούση, Εφημερίς, έτος Εβδομον, 1797, Προλεγόμενα, Ακαδημία Αθηνών, Αθήνα 1995, σελ.313 και 651-654.

[12] Βλ. Δημ. Καραμπερόπουλου, «Η "Χάρτα της Ελλάδος"του Ρήγα. Τα πρότυπά της και νέα στοιχεία», στο (επιμ. Δημ. Καραμπερόπουλου), Η Χάρτα του Ρήγα Βελεστινλή, έκδοση Επιστημονικής Εταιρείας Μελέτης Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα, Αθήνα 1998, σελ. 51.

[13] Σχετικά βλ. Δημ. Καραμπερόπουλου, «Η Χάρτα της Ελλάδος του Ρήγα. Τά πρότυπά της και νέα Στοιχεία», στην επανέκδοση Η Χάρτα του Ρήγα, (επιμ. Δημ. Καραμπερόπουλος), Αθήνα, Επιστημονική Εταιρεία Μελέτης Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα, 1998, σελ. 50.

[14] Για τα έργα του Ρήγα βλ. Λ. Βρανούση, Ρήγας, 'Απαντα Νεοελλήνων Κλασσικών, τόμ. Α'-Β', Αθήνα 1968, Γ. Λαϊου, «Οι Χάρτες του Ρήγα», ΔΙΕΕΕ, τόμ. 14, 1960, 231-312, Δημ. Καραμπερόπουλου, «Η Χάρτα της Ελλάδος του Ρήγα. Τα πρότυπα της και νέα στοιχεία», στην πρόσφατη αυθεντική επανέκδοσημε τίτλο Η Χάρτα του Ρήγα, έκδ. Επιστημονικής Εταιρείας Μελέτης- Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα, Αθήνα 1998.

[15] Αιμ. Λεγράνδ-Σπ. Λάμπρου, Ανέκδοτα έργα περί Ρήγα Βελεστινλή και των συν αυτώ αρτυρησάντων, Αθήνησιν 1891, φωτομηχανική επανέκδοση με την προσθήκη ευρετηρίου από την Επιστημονική Εταιρεία Μελέτης Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα, επιμ. Δημ. Καραμπερόπουλου, Αθήνα 1996.

[16] Κων. Αμάντου, Ανέκδοτα έγγραφα περί Ρήγα Βελεστινλή, Αθήνα 1930, φωτομηχανική επανέκδοση με την προσθήκη ευρετηρίου από την Επιστημονική Εταιρεία Μελέτης Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα, επιμ. Δημ. Καραμπερόπουλου, Αθήνα 1997.

[17] Βλ. Δημητρίου Καραμπερόπουλου, «Η Γαλλική "Encyclopedie" ένα πρότυπο του έργου του Ρήγα "Φυσικής απάνθισμα"», περιοδ. Ο Ερανιστής, τόμ. 21, 1997, σελ. 95-128. Μάλιστα, διαπιστώνεται ότι ο Ρήγας μεταφέρει την επιστημονική γνώση της κυκλοφορίας του αίματος, για πρώτη φορά σε έντυπο ελληνικό βιβλίο και εισάγει νέους όρους στην ελληνική γλώσσα.

[18] Ρήγα Βελεστινλή, Σχολείον των ντελικάτων εραστών, Βιέννη 1790, επανέκδοση Αθήνα 1971, επιμ., Παν. Πίστα, σελ. 186.

[19] Την εικόνα του Μεγάλου Αλαξάνδρου ανατύπωσε σε φυσικό μέγεθος θαυμάσια, το 1998, η Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος.

[20] Αιμ. Λεγράνδ, Ανέκδοτα έγγραφα..., ό., π., σελ. 63 και 81.

[21] Ενδεικτικά αναφέρεται ότι ο Χριστ. Περραιβός συνέθεσε και εξέδωσε στην Κέρκυρα το 1798 με τίτλο "Υμνος εγκωμιαστικός παρ' όλης της Γραικίας πρός τον αρχιστάτηγον Μποναπάρτε", φωτομηχανική ανατύπωση από το Κέντρο Ερεύνης του Μεσαιωνικού και Νέου Ελληνισμού της Ακαδημίας Αθηνών, Αθήνα 1998. Επίσης ύμνο στου Γάλλους συνέθεσε ο Αδαμ. Κοραής, Ασμα πολεμιστήριον των εν Αιγύπτω περί ελευθερίας μαχομένων Γραικών, 1800, φωτοανατύπωση από το Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών/ΕΙΕ, Αθήνα 1983.

[22] Ο τίτλος είναι «Νέος Ανάχαρσις, τόμος τέταρτος, μεταφρασθείς, τα μέν 32,33 και 34 κεφάλαια παρά του Γεωργίου Βεντότη Ζακυνθίου, τα δε 35,36,37,38 και 39 παρά του Ρήγα Βελεστινλή Θετταλού, διορθωθείς και εκδοθείς παρά του αυτού, Εν Βιέννη 1797». Το σχόλιο του Ρήγα για τον Pauw σε υποσημείωση των σελ. 149-151.

[23] Cornelis de Pauw (1739-1799), Recherches philosophiques sur les Grecs, Βερολίνο 1788.

[24] Βλ. Δημ. Καραμπερόπουλου, «Η Χάρτα της Ελλάδος του Ρήγα...», ό. π.

[25] Βλ. την πρόσφατη δίγλωσση έκδοση Ελληνικά-Βουλγαρικά των "Επαναστατικών" έργων του Ρήγα (Επαναστατική Προκήρυξη, Δίκαια του Ανθρώπου, Σύνταγμα, Θούριος) σε μετάφραση της κ. Νάντιας Ντάνοβας και του κ. Βασίλ Στανίλοφ, έκδοση Επιστημονικής Εταιρείας Μελέτης Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα και "Ιβάν Βάζοφ", Σόφια 1998.

[26] Βλ. ενδεικτικά: Αισχύλου, Επτά επί Θήβας 42, Πέρσαι 73, Αγαμέμνων 112, Ευμενίδες 627, Σοφοκλέους, Αίας 212,612, Αριστοφάνους, Ιππής 757, Βάτραχοι 1289.

[27] «Κατά τον Σεπτέμβριον του έτους τούτου (1797) ο Ρήγας Βελεστινλής έψαλεν εν τη οικία του Αργέντη, παρισταμένου τούτου και του Έλληνος Θεοχάρη, ύμνον ελευθερίας...και δή χορεύων περί την τράπεζαν», Αιμ Λεγράνδ, Ανέκδοτα έγγραφα περί Ρήγα Βελεστινλή ..., σελ. 19.

[28] Ενδεικτικά βλ. C. Fauriel, Chants Populaires de la Grece moderne, τόμ 2, Παρίσι 1825, σελ. 15-19 και Γάνη Κορδάτου, Ιστορία της Επαρχίας Βόλου και Αγιάς, Αθήνα 1960, σελ. 657.

[29] Βλ. την πρόσφατη έκδοση με τις πέντε παραδοσιακές μουσικές παραλλαγές του Θουρίου σε ψηφιακό δίσκο της Επιστημονικής Εταιρείας Μελετης Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα, Αθήνα 1997, όπου καταχωρίζεται και η σχετική μελέτη «Η μουσική του Θουρίου και τα άσματα της εκδόσεως» του καθηγητού της βυζαντινής και παραδοσιακής μουσικής π. Χρήστου Κυριακοπούλου, σελ. 11-21.

[30] Ο Ρήγας, ακόμη, τους μνημονεύει στη Χάρτα του, φύλλο 8, ανατολικά του Στρυμώνος ποταμού, στα βουνά του Παγγαίου, όπου γράφει «Εδώ εμφωλεύουν οι Γκιρντζαλήδες».

[31] «'Υστερον όλων τούτων οποίαν εδύνατο να επιτύχη πρόοδον ο Ρήγας, κεκηρυγμένος κατά του Ιερατείου και των Προεστώτων:τα δύο ελαστικώτερα όργανα και τα σημαντικώτερα στοιχεία του έθνους; Και τα δύο ταύτα συστήματα ίδεν ο Ρήγας ως τα όργανα της Τουρκικής τυραννίας. Εις το ουσιώδες τούτο μέρος δεν εσκέφθη τόσον καλά, ουδέ ηρεύνησε, φαίνετασι, τας προηγηθείσας εποχάς, κατα τας οποίας έδειξεν και το Ιερατείον και οι Προεστώτες διάφορον πολιτείαν. Ολίγαι εξαιρέσεις δεν αποτελούν γενικόν κανόνα». Βλ. Ιωάννου Φιλήμονος, Δοκίμον Ιστορικόν περί της Φιλικής Εταιρείας, εν Ναυπλία 1834, σελ. 93-94. Σε υποσημείωση, ωστόσο, ο Φιλήμων παρατηρεί ανακριβώς πως «Η Μεγάλη Εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως αφώρισε μάλιστα την ανάγνωσιν, όσων έγραψεν ούτος κατά του Ιερατείου». Και θεωρούνται ανακριβή δότι α). δεν ήταν αφορισμός από την Σύνοδο της Εκκλησίας, αλλά επιστολή του Πατριάρχη Γρηγορίου Ε' προς τον Μητροπολίτη Σμύρνης, στον οποίο γράφει για το εντυπο «Νέα Πολιτική Διοίκησις», το οποίο είναι «τοις δόγμασι της ορθοδόξου ημών πίστεως εναντιούμενον» και β). δεν ήταν εναντίον του Ιερατείου, όπως γράφει Φιλήμων. Πρέπει να προσθέσουμε ότι και ο Μιχαήλ Περδικάρης κατηγορούσε τον Ρήγα ότι ήθελε «...ν' ανατρέψη την θρησκείαν ως περιττήν κατά μίμησιν των Γάλλων». Βλ. Μιχαήλ Περδικάρης, Ρήγας ή κατα ψευδοφιλελλήνων, (επιμ. Λ. Βρανούση), Κέντρου Ερεύνης του Μεσαιωνικού και Νέου Ελληνισμού της Ακαδημίας Αθηνών, Αθήνα 1997, σελ. 56.

[32] Σχετικά με τις θρησκευτικές πεποιθήσεις του Ρήγα βλ. Ι. Μπολανάκη, «Η θρησκευτικότητα του Ρήγα Βελεστινλή», Υπέρεια, τόμ. 2, Πρακτικά Β' Συνεδρίου "Φεραί-Βελεστινό-Ρήγας", Αθήνα 1994, σελ. 635-642 και Δημ. Καραμπερόπουλου, «Ο επαναστάτης Ρήγας και η Ορθόδοξη πίστη», περιοδ. Θεσσαλικό Ημερολόγιο, τόμ. 36, Λάρισα 1999, σελ. 313-320.

[33] Βλ. Ανωνύμου του Έλληνος, Ελληνική Νομαρχία, ήτοι λόγος περί ελευθερίας, Εν Ιταλία 1806, «Βιβλίο τέταρτο. Οι συνεργοί της τυραννίας», "Κάλβος", Αθήνα 1968, σελ. 98 κ. εξ.

[34] Ρήγα Βελεστινλή, Επαναστατικά, έκδ. Επιστημονικής Εταιρείας Μελέτης Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα, επιμ. Δημ. Καραμπερόπουλου, με την προσθήκη ευρετηρίου, Αθήνα 1994, σελ. 16.

[35] Ας σημειωθεί, εδώ, με την ευκαιρία, ότι ο Ρήγας καθιερώνει στο Σύνταγμά του, στο άρθρο 109, την στρατιωτική εκπαίδευση και των γυναικών: «Ολοι οι Ελληνες είναι στρατιώται. Ολοι πρέπει να γυμνάζονται εις τα άρματα και να ρίχνουν εις το σημάδι. Ολοι πρέπει να μανθάνουν την τακτική. Ως και αι Ελληνίδες βαστούν μιζράκια (τόξα) εις το χέρι, άν δεν είναι επιτήδειαια εις το τουφέκι». Μάλιστα, είναι ιδέα, προσθήκη του Ρήγα, διότι το Γαλλικό Σύνταγμα, το οποίο είχε ως πρότυπο, δεν περιέχει τέτοια διάταξη.

[36] Το βιβλίο αυτό του Ρήγα δεν κυκλοφόρησε διότι κατασχέθηκε από την Αυστριακή Αστυνομία. 'Ο,τι γνωρίζουμε είναι γνωστό από τα ανακριτικά έγγραφα του Αιμ. Λεγράνδ, Ανέκδοτα έγγραφα ό. π. σελ. 67, όπου αναγράφεται ότι το «περί στρατιωτικών κανόνων πραγματευόμενον έργον το επιγραφόμενον "ο στρατάρχης Κεβενχύλλερ"» είχε και κείμενο καθώς και άσματα. Επίσης, τα έγγραφα του Κ. Αμάντου, Ανέκδοτα έγγραφα, ό. π., σελ. 165 και 185, όπου αποκαλείται «Εγκόλπιον» το οποίο περιείχε «τους πολεμικούς κανονισμούς».

[37] Βλ. Ανωνύμου του 'Ελληνος, Ελληνική Νομαρχία, ήτοι λόγος περί ελευθείας, Εν Ιταλία 1806, εκδ. "Κάλβου", Αθήνα 1968, σελ. 34. Μάλιστα, ο συγγραφέας αφιερώνει την έκδοση «εις τον τύμβον του Μεγάλου και Αειμνήτου Ελληνος Ρήγα, του υπέρ της σωτηρίας της Ελλάδος εσφαγιασθέντος».

[38] Βλ. Αιμ. Λεγράνδ, Ανέκδοτα έγγραφα..., ό.π., σελ. 11, 71 και Κων. Αμάντου, Ανέκδοτα έγγραφα..., ό. π, σελ. 155 και 179.

[39] Χαρακτηριστικά διερωτάται ο Ρήγας στον Θούριό του μέχρι πότε θα μένουν ανδρανείς οι εμπειροπόλεμοι πληθυσμοί των Μανιατών και Σουλιωτών, για να τούς ωθήσει στον πραγματικό επαναστικό αγώνα που ετοίμαζε:

«Σουλιώτες και Μανιάτες, λιοντάρια ξακουστά,

ώς πότε στες σπηλιές σας κοιμάσθε σφαλιστά;» (Θούριος, στιχ. 63-64)

[40] Βλ. Νικ. Πανταζοπούλου, Μελετήματα για τον Ρήγα Βελεστινλή, έκδ. Επιστημονικής Εταιρείας Μελέτης Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα, Αθήνα 1994.

[41] Ο Ρήγας, μάλιστα, σημειώνει στη Χάρτα του, (φύλλο 11, στην Βουλγαρία πλησίον του Δουνάβεως ποταμού), με τα σύμβολα της ειρήνης «Οίσκος. Συστόβ 1791», τη γενομένη συνθήκη ειρήνη μεταξύ Αυστρίας και Οθωμανικής Πύλης.

[42] Βλ. Ρήγα Βελεστινλή, Τα Επαναστατικά. Επαναστατική Προκήρυξη, τα Δίκαια του Ανθρώπου, το Σύνταγμα, Θούριος, Υμνος Πατριωτικός. 'Εκδοση Επιστημονικής Εταιρείας Μελέτης Φερών-Βελεστινου-Ρήγα, Αθήνα 1994, σελ. 15-18.

[43] «Γιατί κ' η αναρχία ομοιάζει την σκλαβιά», Θούριος, 1797, στίχ. 27. Ο Ρήγας διατυπώνει την πολιτική του αντίληψη σχετικά με την αναρχία, της οποίας οι πολιτικές αντιλήψεις σέ όλες τις εποχές εκφράζονται από ανθρώπους, οι οποίοι θέλουν μόνο να γκρεμίσουν, αλλά δέν χτίζουν, δεν προτείνουν ένα συγκεκριμένο πολιτικό πρόγραμμα. Ο Ρήγας το αποτόλμησε, πρότεινε και επιχείρησε να το εφαρμόσει, γι' αυτό και κατατάσσεται στις μεγάλες φυσιογνωμίες του Βαλκανικού χώρου.

[44] Στη δίγλωσση έκδοση Γαλλικά -Ελληνικά του Συντάγματος του Ρήγα , πού ετοιμάζεται απο την Επιστημονική Εταιρεία Μελέτης Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα θα φανούν ξεκάθαρα οι προσθήκες του Ρήγα.

[45] Βλ. «Δίκαια του Ανθρώπου», άρθρο 35.

[46] Βλ. Δημ. Καραμπερόπουλου, «Η Χάρτα της Ελλάδος του Ρήγα. Τα πρότυπά της και νέα στοιχεία», στο Η Χάρτα του Ρήγα, επανέκδοση από την Επιστημονική Εταιρεία Μελέτης Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα, Αθήνα 1998.

[47] Βλ. Κ. Αμάντου, Ανέκδοτα έγγραφα περί Ρήγα Βελεστινλή, Αθήνα 1930, επανατύπωση Αθήνα 1997, σελ. 21.

[48] Βλ. Κ. Αμάντου, Ανέκδοτα έγγραφα ό. π., αρ. έγγρ. 1, σελ. 3.

[49] Βλ. Κ. Αμάντου, Ανέκδοτα έγγραφα ο. π., όπου πολλά έγγραφα απευθύνονται στον αυτοκράτορα Φραγκίσκο, ο οποίος μάλιστα σε πολά σημειώνει ιδιοχείρως όπως το υπ' αρ. 7 έγγραφο: «Λαμβάνω γνώσιν όλων των γεγονότων τούτων. Πρέπει μετά ζήλου να εξακολουθήση η ανακρισις των κρατηθέντων και η ενδεχομένη λήψις άλλων αναγκαίων μέτρων, να γίνεται δε και εις Εμέ έκθεσις από ακιρού εις καιρόν περί των πορισμάτων». Και τα επόμενα έγγραφα υπ' αρ. 3, 5, 8, 10, 11, 18, 23, 24, 26, 2829, 37, 3948, 62 απευθύνονται στον αυτοκράτορα.


  Αρχή Σελίδας

Created by   2004